Самарқанд давлат университети биология факультети магистранти Ҳилола Зокиржонова. “Доривор тожик коврагини (ferula tadshikorum pimenov) ин витро шароитида кўпайтириш ва Сурхандарё вилоятининг тоғ ва тоғолди майдонларда жорий этиш” мавзусида илмий тадқиқот олиб бормоқда. Илмий раҳбари доцент Бегали Алиқулов. Тадқиқотчининг мавзу юзасидан 10 га яқин илмий мақолалари чоп этилган.

    Бугун дунёда табиий гиёҳлар асосида тайёрланган дори-дармон ва биологик фаол қўшимчаларга эҳтиёж ортмоқда. Бундай табиий шифобахш воситалар инсон вужудига ножўя таъсир қилмайди ва саломатликни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.  Шу сабабли доривор ўсимликларни маданий ҳолда кўпайтириш, биоморфологик, экофизиологик хусусиятларини ўрганиш ҳамда илмий асосланган ҳолда етиштириш технологиясини ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эга. Бу борада сўнги йилларда шифобахш ўсимликлардан Апиасеаэ Линдл. оиласига мансуб Ферула Л. туркум турларидан Асафоэтида сифатида олео-гум-қатрон (смола) ишлаб чиқарилиши туфайли Ф. тадшикорумга қизиқиш ҳам ошди. Олео-гум-қатрон тиббиёт саноатининг эҳтиёжлари учун ва турли хил озиқ-овқат маҳсулотлари учун хушбўй зиравор сифатида ишлатилади.

    - Ўзбекистонда Ферула турларидан экспорт қилинадиган смоланинг йиллик ҳажми 150-200 тоннани ташкил этади, - дейди магистрант Ҳилола Зокиржонова.  -  Юқори сифатли смола Ферула тадшикорумдан олинади. Ундан кейинги ўринда Ферула фоэтида тури туради. Ферула тадшикорум Пименов ўсимлигидан олинадиган доривор воситаларга бўлган талабнинг кундан-кунга кучайиб бориши ўсимлик биологик хилма-хиллиги ва уларнинг захиралари камайишига сабаб бўлмоқда. Ферула тадшикорум Пименов Помир – Олой эндемик тури   ҳисобланади. Унинг ареали Жанубий Тожикистон ва Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудларидир. Таджиферин ва таджикорин, иккита терпеноид кумарин.  Ф. тадшикорум меваларидан ажратилган. Кейинчалик деатсетилтаджикорин Ф. тадшикорум илдизларининг асетон экстрактидан ҳам ажратилган. Асафоэтида анъанавий тиббиётда ўзига хос хусусиятларга эга.  Вирусга қарши, бактерияга қарши, яллиғланишга қарши седатив АБ ва диуретик хусусиятларга эга.  Унинг соғлиқ учун энг муҳим фойдаси шиш ва бошқа ошқозон муаммоларини камайтиришдир. Тиббиётда астма, қон босими даражасини пасайтириш, ҳайз пайтида оғриқни йўқотиш, бош оғриғини камайтириш, сивилкаларни камайтиришга ёрдам беради, Сочлар учун яхши кондиционер, саратонга қарши, антибактериал, антифунгал ва микробларга қарши таъсир кўрсатади ва мия соғлигини ҳимоя қилади. Маълумки, коврак туркум турлари табиатда уруғлари ёрдамида кўпаяди. Адабиётларда кўрсатилишича монокарпик ковраклар ҳаётининг 5-8 йилида гуллаб уруғлайди. Уруғдан кўпайтириш узоқ вақт талаб этилганлигини эътиборга олган ҳолда бугунги кунда биз айни шу муаммони олдини олиш мақсадида янги биотехнологик усуллардан айниқса ин витро микроклонлаш усулидан фойдаланиб бу ноёб ўсимликни кўпайтириш ва самарали қўллаш учун илмий ишлар олиб боряпмиз. F.tadshikorumni ин витро усулида кўпайтириш бир қатор афзалликларга эга. Биринчидан самарали, иккинчидан қисқа вақт талаб этади, учинчидан кўпайтириш жараёнида ҳар бир каллус ҳужайрасидан културалашнинг қулай шароитида ўсимлик пайдо қилувчи тасофидий куртаклар шаклланади. Бундан ташқари мазкур маҳсулотларни экспорт қилиш орқали улкан иқтисодий самарадорликка эришишимиз мумкин.

Беҳруз Шамсиддинов

Самарқанд давлат университети

Ахборот хизмати ходими

Шавкат Акрамов олган сурат