Mustaqillik yillarida O‘zbekiston ta’lim tizimi: taraqqiyot, islohotlar va yangi o‘zbekiston ta’lim modeli
(O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 35 yilligiga bag‘ishlanadi)
Ta’lim har qanday jamiyatning bugunini belgilabgina qolmay, uning ertangi qiyofasini ham shakllantiradi. Davlatning iqtisodiy salohiyati, texnologik raqobatbardoshligi, fuqarolik jamiyatining barqarorligi va milliy taraqqiyot sur’ati ko‘p jihatdan insonning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalariga bog‘liq. Shuning uchun zamonaviy dunyoda ta’lim oddiy ijtimoiy soha emas, balki milliy taraqqiyotning strategik resursi sifatida qaralmoqda.
O‘zbekiston uchun bu masalaning ahamiyati ayniqsa katta. 1991-yilda davlat mustaqilligi qo‘lga kiritilganidan keyin ta’lim tizimi oldida ikki tomonlama vazifa paydo bo‘ldi: bir tomondan, mustaqil davlatning huquqiy va institutsional ehtiyojlariga mos milliy ta’lim tizimini barpo etish, ikkinchi tomondan esa jahondagi ilg‘or ta’lim tendensiyalaridan ortda qolmaslik. Shu ma’noda mustaqillik yillaridagi ta’lim islohotlarini faqat alohida qarorlar yoki dasturlar yig‘indisi sifatida emas, balki milliy ta’lim falsafasining bosqichma-bosqich transformatsiyasi sifatida baholash maqsadga muvofiq.
Mazkur jarayonni shartli ravishda uch yirik bosqichga ajratish mumkin: milliy ta’lim tizimining huquqiy va institutsional asoslarini yaratish; ta’limni modernizatsiya qilish va zamonaviy talablarga moslashtirish, 2017 yildan keyin ta’limning barcha bo‘g‘inlarini qamrab olgan tizimli islohotlar. Bu bosqichlar bir-birini inkor etmaydi, aksincha, keyingi davr uchun zarur shart-sharoitlarni yaratib bergan o‘zaro bog‘liq jarayonlardir.
Bugungi vazifa esa o‘tgan 35 yillik tajribani sarhisob qilish bilan cheklanmasdan, uning mantiqiy davomini – sifat, natijadorlik, teng imkoniyat,
raqamli transformatsiya, ilm-fan va mehnat bozori bilan integratsiyaga asoslangan ta’lim modelini anglashdan iborat.
I. Mustaqillikning dastlabki yillari: milliy ta’lim tizimining huquqiy va ma’naviy poydevori. Mustaqillikning ilk davrida ta’lim sohasidagi eng dolzarb masala mavjud tizimni yangi davlatchilik ehtiyojlariga moslashtirish edi. Sobiq ittifoq davridan meros qolgan ta’lim mazmuni, boshqaruv usullari va kadrlar tayyorlash mexanizmlarini milliy taraqqiyot manfaatlari asosida qayta ko‘rib chiqish zarurati tug‘ildi.
Bu davrda ta’limning huquqiy asoslarini shakllantirish, ta’lim olish huquqining kafolatlarini mustahkamlash, milliy qadriyatlar va davlatchilik g‘oyalarini ta’lim mazmuniga uyg‘unlashtirish, yangi avlod darsliklarini yaratish hamda milliy kadrlar tayyorlash tizimini yo‘lga qo‘yish ustuvor vazifalardan bo‘ldi.
1997-yilda qabul qilingan «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» mazkur jarayonning muhim konseptual nuqtasi bo‘ldi. Dastur ta’limni shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan va ishlab chiqarish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik asosida ko‘rishga undadi. Shu jihatdan u ta’limni faqat bilim berish instituti emas, balki milliy taraqqiyotni ta’minlovchi yaxlit tizim sifatida talqin qilishga zamin yaratdi.
Mustaqillikning birinchi bosqichi shuning uchun ham alohida ahamiyatga ega: aynan shu davrda keyingi islohotlarni amalga oshirish imkonini bergan huquqiy, tashkiliy va g‘oyaviy poydevor yaratildi.
II. Ta’limni modernizatsiya qilish: mazmun va infratuzilmaning yangilanishi. XXI asr boshlariga kelib ta’limga qo‘yilayotgan talablar yanada murakkablashdi. Globallashuv, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi, yangi kasblarning paydo bo‘lishi va bilimlar iqtisodiyotining shakllanishi ta’lim tizimidan bilimni takrorlashdan ko‘ra, uni qo‘llash va yangi bilim yaratish qobiliyatini shakllantirishni talab eta boshladi.
O‘zbekistonda ham ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, o‘quv xonalari va laboratoriyalarni zamonaviylashtirish, kompyuter texnologiyalarini ta’lim jarayoniga kiritish, o‘quv dasturlari va adabiyotlarni yangilash kabi ishlar keng tus oldi. Ta’lim mazmunida amaliy ko‘nikmalar, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvga e’tibor kuchaydi.
Shu bilan birga, bu davr tajribasi muhim bir haqiqatni ko‘rsatdi: ta’lim infratuzilmasini yangilash zarur, ammo u o‘z-o‘zicha sifatni kafolatlamaydi. Bino, jihoz va texnologiyalar ta’lim maqsadiga xizmat qilgandagina samara beradi. Demak, modernizatsiyaning keyingi bosqichi tabiiy ravishda ta’lim natijalarining sifati va o‘qitish metodlarini yangilash masalasiga olib keldi.
III. 2017 yildan keyingi bosqich: ta’lim islohotlarining tizimli tus olishi. 2017 yildan boshlangan yangi bosqich O‘zbekiston ta’lim siyosatida keng ko‘lamli va tizimli o‘zgarishlar bilan xarakterlanadi. Bu davrda ta’limning alohida bo‘g‘inlarini emas, balki maktabgacha ta’limdan oliy ta’lim va ilm-fangacha bo‘lgan yaxlit zanjirni rivojlantirishga e’tibor kuchaydi.
Eng muhim o‘zgarishlardan biri ta’limga munosabatning institutsional darajada yangilanishi bo‘ldi. Maktabgacha ta’limning bolaning keyingi intellektual va ijtimoiy rivojidagi o‘rni qayta baholandi, umumiy o‘rta ta’lim mazmunini yangilash, pedagog kasbining nufuzini oshirish, oliy ta’limga kirish imkoniyatlarini kengaytirish va ta’limni xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirish bo‘yicha keng islohotlar boshlandi.
Maktabgacha ta’limni rivojlantirishda qamrovni oshirish bilan bir qatorda ta’lim sifati, davlat-xususiy sheriklik va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish masalalariga e’tibor qaratildi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, tizimda 38 mingdan ortiq maktabgacha ta’lim tashkiloti faoliyat yuritishi va qamrov 78 foizga yetkazildi.
Bu ko‘rsatkichlar, avvalo, qamrov masalasida katta siljish bo‘lganini anglatadi. Biroq qamrovning o‘zi yakuniy maqsad emas: keyingi vazifa har bir bolaning sifatli erta rivojlanish xizmatlaridan foydalanishini ta’minlashdir.
IV. Zamonaviy maktab: bilimni o‘zlashtirishdan kompetensiyani shakllantirish. Bugungi maktab modelida o‘quvchining ma’lumotni yodlab qolishi emas, balki uni tushunishi, tahlil qilishi, amaliyotda qo‘llashi, muammoga yechim topishi va mustaqil fikr bildirishi tobora muhimlashmoqda. Bu o‘zgarish ta’lim mazmuni bilan birga o‘qituvchining roliga ham yangi talab qo‘yadi.
Zamonaviy maktab modelida yuz berayotgan muhim o‘zgarishlardan biri o‘quv jarayonining reproduktiv, ya’ni tayyor bilimni o‘zlashtirishga asoslangan usuldan faol va kompetensiyaviy ta’limga bosqichma-bosqich o‘tayotganidir. Prezident maktablari va ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari tarmog‘ining shakllanishi mazkur jarayonning institutsional ifodalaridan biri bo‘lmoqda. Ularda amaliy mashg‘ulotlar, vaziyatli tahlil, muammoli topshiriqlar va yechim izlashga yo‘naltirilgan o‘quv usullarining qo‘llanilishi o‘quvchini tayyor axborotni qabul qiluvchi sub’ektdan mustaqil fikrlaydigan, tahlil qiladigan va qaror qabul qila oladigan faol ta’lim sub’ektiga aylantirishga xizmat qilmoqda. Shu jihatdan, mazkur maktablar tajribasi ta’lim mazmunini yangilashning o‘zi bilan cheklanmay, o‘qitishning metodologik paradigmasini ham o‘zgartirish – «bilimni berish»dan «bilimni qo‘llash va yangi yechim yaratish»ga o‘tish jarayonini namoyon etadi. Aynan shu tendensiya Yangi O‘zbekiston ta’lim modelining muhim xususiyatlaridan biri sifatida qaralishi mumkin.
V. Pedagog omili: islohotlarning hal qiluvchi sub’ekti. Ta’lim tizimidagi eng zamonaviy texnologiya ham uni samarali qo‘llaydigan pedagogsiz kutilgan natijani bermaydi. Shuning uchun ta’lim islohotlarining markazida o‘qituvchi shaxsi turishi tabiiy. Pedagogning kasbiy bilimi, metodik mahorati, raqamli kompetensiyasi, akademik halolligi va o‘quvchi bilan muloqot madaniyati ta’lim sifatining bevosita omillaridir.
So‘nggi yillarda pedagoglarning malakasini oshirish, ularni moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish, sertifikatlash va kasbiy rivojlanish mexanizmlarini takomillashtirishga e’tibor kuchaydi.
Biroq pedagogni qo‘llab-quvvatlashni faqat ish haqi bilan o‘lchash to‘liq yondashuv emas. Mutaxassisning kasbiy avtonomiyasi, ortiqcha byurokratik yuklamadan holi bo‘lishi, zamonaviy metodik resurslarga kirishi va muntazam malaka oshirishi ham ta’lim sifati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bois «kuchli o‘qituvchi – kuchli maktab – kuchli ta’lim» zanjiri ta’lim siyosatining amaliy mezoniga aylanishi lozim.
VI. Oliy ta’lim: qamrovdan sifat va raqobatbardoshlikka. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi milliy davlatchilik ehtiyojlariga moslashishdan tortib, zamonaviy va raqobatbardosh ta’lim makonini shakllantirishgacha bo‘lgan murakkab evolyusion yo‘lni bosib o‘tdi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda yangi oliy ta’lim muassasalarining tashkil etilishi, xorijiy universitetlar bilan hamkorlikning kengayishi, nodavlat ta’lim sektorining rivojlanishi va oliy ta’limga kirish imkoniyatlarining sezilarli darajada oshishi tizimni nisbatan yopiq va cheklangan modeldan keng qamrovli, ko‘p sub’ektli va raqobat muhitiga asoslangan tizimga aylantirish jarayonini tezlashtirdi. Bu o‘zgarishlarning mohiyati faqat talabalar sonining ortishida emas, balki oliy ta’limning jamiyatdagi ijtimoiy funksiyasi va iqtisodiyotdagi o‘rni qayta belgilab borilayotganida namoyon bo‘lmoqda.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekistonda yoshlarning oliy ta’lim bilan qamrov darajasi 44 foizga yetgan. Shu bilan birga, oliy ta’lim tizimida xalqaro integratsiya va universitetlarning global akademik maydondagi mavqeini mustahkamlash borasida ham muayyan natijalar qayd etildi. Xususan, Times Higher Education Impact Rankings 2025-natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonning 59 ta oliy ta’lim muassasasi reytingda qayd etilgan bo‘lib, ularning 12 tasi jahonning TOP-1000 universitetlari qatoriga kirgan. Mazkur natija O‘zbekiston oliy ta’lim tizimining xalqaro reytinglardagi institutsional ishtirok ko‘lami kengayib borayotganini ko‘rsatadi.
Mazkur ko‘rsatkichlar oliy ta’limdagi islohotlarning dastlabki natijalarini ifodalasa-da, ularni faqat miqdoriy o‘sish sifatida talqin qilish yetarli emas. Zero, oliy ta’lim qamrovining 44 foizgacha kengayishi tizim oldiga yangi, ancha murakkab vazifani – ommaviylikni ta’lim sifati bilan, ta’lim imkoniyatini esa real bilim, amaliy ko‘nikma va zamonaviy kompetensiyalar bilan uyg‘unlashtirish vazifasini qo‘ymoqda. Shu nuqtai nazardan, keyingi bosqichda islohotlarni baholashda talabalar soni va qamrov darajasi bilan bir qatorda ta’lim natijalari, bitiruvchilarning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligi, ilmiy-tadqiqot samaradorligi, xalqaro ilmiy hamkorlik va universitetlarning global reytinglardagi barqaror pozitsiyasi kabi sifat ko‘rsatkichlariga ustuvor ahamiyat berish talab etiladi.
Shu nuqtai nazardan, oliy ta’lim tizimi taraqqiyotining keyingi bosqichida «qancha talaba o‘qiydi?» degan savol bilan bir qatorda, «ular qanday bilim va kompetensiyalarga ega bo‘lib chiqmoqda?», «olgan ta’limi mehnat bozorida qanchalik qimmatli?», «universitet yaratayotgan ilmiy bilim qanday qilib innovatsiyaga aylanmoqda?» degan savollar ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Demak, universitet faoliyatini endi faqat qabul qilingan talabalar soni, bitiruvchilar yoki berilgan diplomlar bilan baholash yetarli emas. Ta’lim natijalari, bitiruvchilarning kasbiy va intellektual raqobatbardoshligi, ilmiy tadqiqotlarning sifati va ta’siri, innovatsion ishlanmalarning amaliy natijasi, ish beruvchilar bilan hamkorlik darajasi va xalqaro ta’lim-ilmiy makonidagi mavqe oliy ta’lim samaradorligining muhim mezonlariga aylanmoqda.
Shu ma’noda, Yangi O‘zbekiston sharoitida oliy ta’limning mazmunan yangi formulasi «universitet – bilim – tadqiqot – innovatsiya – mehnat bozori» uzviy zanjiri orqali ifodalanishi mumkin. Bu zanjirda universitet faqat tayyor bilimlarni uzatuvchi ta’lim muassasasi emas, balki yangi bilim yaratadigan, uni texnologik va ijtimoiy innovatsiyalarga aylantiradigan hamda mehnat bozori ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtiradigan intellektual markaz sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda akademik erkinlik, institutsional avtonomiya, ta’lim dasturlarini mehnat bozori talablariga moslashtirish, professor-o‘qituvchining ilmiy va pedagogik salohiyatini yuksaltirish hamda talabaning mustaqil ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish mazkur modelning muhim institutsional shartlarini tashkil etadi.
Shunday qilib, mustaqillikning dastlabki bosqichlarida oliy ta’lim oldida milliy kadrlar tayyorlash va tizimni shakllantirish vazifasi ustuvor bo‘lgan bo‘lsa, bugungi bosqichda asosiy mezon raqobatbardosh inson kapitali va yangi bilim yaratish salohiyatiga ko‘chmoqda. Aynan shu transformatsiya oliy ta’limni Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy, ilmiy va innovatsion drayveriga aylantirish uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
VII. Ta’lim, ilm-fan va innovatsiya: inson kapitalidan bilimlar iqtisodiyotiga. Yangi O‘zbekiston ta’lim modelining muhim belgisi – ta’limni ilm-fan va innovatsiyadan ajratmaslik. Agar ta’lim faqat mavjud bilimlarni uzatish bilan cheklansa, u jamiyatning texnologik taraqqiyotiga to‘liq xizmat qila olmaydi. Universitet va ilmiy muassasa yangi bilim yaratishi, uni amaliyotga olib kirishi va iqtisodiy hamda ijtimoiy muammolar yechimiga aylantirishi kerak.
Shu sababli ilmiy maqolalar sonidan tashqari, tadqiqotlarning sifati, ularning amaliy ahamiyati, texnologiya transferi, startaplar, patentlar, ishlab chiqarish bilan hamkorlik va yosh tadqiqotchilar uchun ilmiy muhit yaratish kabi ko‘rsatkichlar ham muhimlashmoqda.
Bu jarayonning strategik maqsadi – inson kapitalini bilimlar iqtisodiyotining asosiy resursiga aylantirish. Bunda universitet faqat kadr tayyorlovchi emas, balki bilim, innovatsiya va intellektual tashabbuslar markazi sifatida namoyon bo‘ladi.
VIII. Raqamlashtirish va sun’iy intellekt: ta’lim arxitekturasining o‘zgarishi. Raqamli transformatsiya ta’limdagi eng tezkor o‘zgarishlardan biriga aylandi. Elektron resurslar, onlayn platformalar, raqamli boshqaruv va masofaviy ta’lim vositalari ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Ammo raqamlashtirishni faqat texnik jihozlanish bilan tenglashtirish metodologik jihatdan to‘g‘ri emas.
Raqamli ta’lim ma’lumotga tezkor kirish, individual ta’lim traektoriyasi, elektron baholash, ta’lim natijalarini tahlil qilish va personallashtirilgan o‘qitish imkoniyatlarini birlashtiradi. Sun’iy intellektning rivojlanishi esa bu jarayonni yanada tezlashtirmoqda.
Shu bilan birga, texnologiya ta’lim maqsadining o‘rnini egallamasligi kerak. U o‘qituvchini almashtirishdan ko‘ra, uning imkoniyatlarini kengaytiruvchi vosita bo‘lishi maqsadga muvofiq. Shuning uchun kelajak ta’limi «o‘qituvchi yoki texnologiya» emas, balki «o‘qituvchi va texnologiya» hamkorligiga tayanishi lozim.
IX. Inklyuziv ta’lim: imkoniyatlar tengligidan ijtimoiy adolatga. Ta’lim islohotlarining sifat mezoni uning qanchalik ko‘pchilikka ochiqligi bilan birga, turli ehtiyojlarga ega insonlar uchun qanchalik adolatli imkoniyat yaratishi bilan ham belgilanadi. Inklyuziv ta’lim shu ma’noda faqat maxsus pedagogik yondashuv emas, balki ta’limda ijtimoiy adolat tamoyilini ta’minlash mexanizmi hisoblanadi.
Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarni ta’lim jarayoniga samarali jalb etish, hududlar o‘rtasidagi sifat tafovutlarini kamaytirish, ta’lim infratuzilmasini barcha uchun qulaylashtirish va o‘qituvchilarning inklyuziv kompetensiyalarini oshirish Yangi O‘zbekiston ta’lim modelining muhim vazifalaridandir.
Shu nuqtai nazardan, zamonaviy ta’limning mezoni «hammaga bir xil ta’lim» emas, balki «har bir insonning ta’lim olish va o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun munosib imkoniyati» bo‘lishi kerak.
X. Yangi O‘zbekiston ta’lim modeli: mazmun va falsafa. Mustaqillikning 35 yillik tajribasi O‘zbekistonda ta’lim modelining evolyusion xususiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Dastlab milliy ta’lim tizimining huquqiy poydevori yaratilgan bo‘lsa, keyinchalik modernizatsiya, hozirgi bosqichda esa inson kapitali sifatini oshirish va ta’lim natijadorligini kuchaytirish markaziy o‘ringa chiqmoqda.
«Yangi O‘zbekiston ta’lim modeli» atamasi mazkur jarayonni ifodalovchi tahliliy tushuncha sifatida qo‘llanishi mumkin. Uni rasmiy-huquqiy atama sifatida emas, balki so‘nggi yillardagi islohotlarni umumlashtiruvchi ilmiy-ommabop konseptual ifoda sifatida tushunish muhim.
Ushbu modelning asosiy xususiyatlarini yetti yo‘nalishda ko‘rish mumkin:
-
inson markaziy qadriyat sifatida qaraladi va ta’lim shaxsning intellektual, ijtimoiy va kasbiy salohiyatini rivojlantirishga yo‘naltiriladi;
-
qamrov bilan bir qatorda ta’lim sifati va natijadorligiga e’tibor kuchayadi;
-
kompetensiyaviy yondashuv asosida bilimni amaliyotda qo‘llash, tanqidiy fikrlash va muammoni hal qilish ko‘nikmalari ustuvorlashadi;
-
raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt ta’lim jarayonini individuallashtirish hamda boshqarishning muhim vositasiga aylanadi;
-
ta’lim, ilm-fan, innovatsiya va ishlab chiqarish o‘rtasidagi aloqalar kuchaytiriladi;
-
oliy ta’lim xalqaro ilmiy va ta’lim makoni bilan tobora yaqinlashadi;
-
uzluksiz ta’lim va butun umr davomida o‘qish insonning kasbiy barqarorligi uchun zarur shartga aylanadi.
XI. «O‘zbekiston – 2030» strategiyasi va ta’limning kelgusi strategik ustuvorliklari. Ta’lim sohasidagi islohotlarning barqarorligi ularning alohida davrga xos tashabbuslar sifatida emas, balki mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyot strategiyasi bilan uyg‘unlashgan yaxlit siyosat sifatida amalga oshirilishiga bog‘liq. Shu ma’noda «O‘zbekiston – 2030» strategiyasida belgilangan maqsad va vazifalar ta’lim tizimining kelgusi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashda muhim konseptual asos bo‘lib xizmat qiladi. Strategiya inson salohiyatini rivojlantirish, bilimli va ma’naviy barkamol avlodni shakllantirish hamda har bir fuqaroning o‘z qobiliyati va iste’dodini ro‘yobga chiqarishi uchun zarur imkoniyatlarni yaratishni muhim maqsadlar qatorida belgilaydi.
Bu yondashuv ta’limning strategik maqsadini ham qayta idrok etishni talab qiladi. Agar mustaqillikning dastlabki bosqichlarida asosiy e’tibor milliy ta’lim tizimining huquqiy va institutsional asoslarini yaratishga, keyingi davrda uni modernizatsiya qilish va ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan bo‘lsa, endi asosiy vazifa yaratilgan imkoniyatlarni yuqori sifatli ta’lim natijalariga aylantirishdan iborat. Boshqacha aytganda, ta’lim siyosatida «qancha inson ta’lim bilan qamrab olindi?» degan miqdoriy savol bilan bir qatorda «bu ta’lim insonning qanday salohiyatini rivojlantirdi?» degan sifatiy savol ham markaziy o‘rinni egallashi lozim.
Shu nuqtai nazardan, «O‘zbekiston – 2030» strategiyasi doirasida ta’limning kelgusi taraqqiyotini qamrovdan natijadorlikka, natijadorlikdan inson kapitali sifatini oshirishga yo‘naltirilgan uzluksiz jarayon sifatida talqin qilish mumkin. Bu jarayonda ta’lim muassasalarining soni yoki ularning moddiy bazasi muhim bo‘lib qolaveradi, biroq ularning haqiqiy samaradorligi o‘quvchi va talabada shakllangan bilim, ko‘nikma, kompetensiya, mustaqil fikrlash va ijodiy salohiyat orqali namoyon bo‘ladi.
Bunday sifat transformatsiyasi, avvalo, ta’lim natijalarini ob’ektiv va xalqaro mezonlar asosida baholashni taqozo etadi. Ta’lim sifati haqida ishonchli xulosa chiqarish uchun nafaqat ta’lim jarayoniga kiritilayotgan resurslar, balki uning yakuniy natijalari ham muntazam tahlil qilinishi zarur. Bu esa ta’lim sifatini baholash tizimini takomillashtirish, ta’lim dasturlarini natija va kompetensiyalarga yo‘naltirish hamda olingan natijalar asosida ta’lim siyosatini qayta ko‘rib borishni talab etadi.
Ikkinchi muhim ustuvorlik – pedagogning inson kapitali sifatidagi maqomini yanada mustahkamlashdir. O‘qituvchi ta’lim islohotlarining oddiy ijrochisi emas, balki uning bevosita yaratuvchi sub’ekti hisoblanadi. Shuning uchun pedagogning kasbiy kompetensiyasi, metodik mahorati, ilmiy-tadqiqot salohiyati, raqamli ko‘nikmalari va professional mustaqilligini rivojlantirish ta’lim sifatining uzoq muddatli kafolatlaridan biri bo‘lib qoladi.
Uchinchi yo‘nalish – maktab ta’limining mazmunini amaliy kompetensiyalar bilan yanada boyitish. Zamonaviy mehnat bozorida faqat ma’lumotni bilishning o‘zi yetarli emas. Tanqidiy fikrlash, muammoni tahlil qilish, muloqotga kirishish, jamoada ishlash, raqamli vositalardan foydalanish va yangi yechimlar ishlab chiqish qobiliyati tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli maktab ta’limi o‘quvchini faqat keyingi ta’lim bosqichiga tayyorlovchi emas, balki uni mustaqil hayot va o‘zgaruvchan kasbiy muhitga tayyorlovchi institut sifatida rivojlanishi kerak.
To‘rtinchi ustuvorlik – oliy ta’limni mehnat bozori va milliy iqtisodiyot ehtiyojlari bilan yanada chuqur integratsiyalash. Universitetda berilgan bilimning ijtimoiy qiymati uning bitiruvchi faoliyatida qanchalik samarali namoyon bo‘lishi bilan ham belgilanadi. Shuning uchun ta’lim dasturlarini mehnat bozori talablari asosida muntazam yangilash, ish beruvchilar bilan hamkorlikni kuchaytirish, amaliy tayyorgarlikni kengaytirish va talabalarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish oliy ta’lim sifatining muhim mezonlariga aylanishi lozim.
Beshinchi yo‘nalish – ta’lim, ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini yangi bosqichga ko‘tarish. Zamonaviy universitetning vazifasi faqat mavjud bilimlarni avloddan avlodga yetkazish bilan cheklanmaydi. U yangi bilim yaratishi, ilmiy natijalarni amaliyotga joriy etishi va iqtisodiyotning texnologik rivojiga hissa qo‘shishi kerak. Shu jihatdan ilmiy tadqiqotlarning amaliy natijadorligi, innovatsion ishlanmalar va texnologiya transferi ta’lim siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda.
Oltinchi ustuvorlik – raqamli transformatsiya va sun’iy intellekt imkoniyatlaridan mas’uliyatli foydalanish. Raqamlashtirish ta’limni faqat texnik jihatdan yangilash emas, balki uni tashkil etish, baholash va individuallashtirish usullarini o‘zgartirish imkoniyatidir. Biroq bu jarayonda texnologik samaradorlik bilan bir qatorda akademik halollik, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, axborot xavfsizligi va ta’limning insonparvarlik xususiyatini saqlash masalalari ham e’tiborda bo‘lishi kerak.
Yettinchi yo‘nalish – inklyuziv va hududiy jihatdan adolatli ta’lim muhitini shakllantirish. Ta’lim sifatining umumiy o‘sishi bilan birga turli hududlar, ijtimoiy guruhlar va ta’lim oluvchilar o‘rtasidagi imkoniyatlar tafovutini kamaytirish ham strategik vazifa bo‘lib qoladi. Chunki inson kapitaliga investitsiyaning samarasi ta’lim imkoniyatlarining qanchalik keng qatlamlarga yetib borishi bilan ham belgilanadi.
Nihoyat, ta’lim muassasalarining akademik, tashkiliy va boshqaruv mustaqilligini kengaytirish ularning o‘zgaruvchan ehtiyojlarga tezkor moslashish qobiliyatini oshirishi mumkin. Universitet va boshqa ta’lim muassasalariga oqilona darajada mustaqil qaror qabul qilish imkoniyati berilgan taqdirdagina ular ta’lim dasturlari, ilmiy tadqiqotlar, kadrlar siyosati va hamkorlik yo‘nalishlarini o‘z ehtiyojlaridan kelib chiqib samarali belgilay oladi.
Shunday qilib, «O‘zbekiston – 2030» strategiyasi nuqtai nazaridan ta’limning kelgusi taraqqiyotini birgina sohaviy islohot sifatida emas, balki inson kapitalini rivojlantirishning uzoq muddatli milliy strategiyasi sifatida baholash mumkin. Uning asosiy mazmuni ta’lim tizimini yanada kengaytirishdan ko‘ra, mavjud salohiyatni sifatli natijaga aylantirish, ta’limni shaxsning o‘zini ro‘yobga chiqarishiga xizmat qiladigan muhitga aylantirish va bilimni mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchiga aylantirishdan iborat.
Demak, Yangi O‘zbekiston ta’lim modelining 2030 yilgacha bo‘lgan eng muhim vazifasi – «ko‘proq ta’lim» emas, balki «yuqori sifatli, natijador va inson salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqaradigan ta’lim»ni ta’minlashdir.
XII. 35 yillik tajribadan qanday xulosa chiqarish mumkin? Mustaqillik yillarida ta’lim sohasida amalga oshirilgan islohotlarning eng muhim natijasi – ta’limning davlat va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni haqidagi tasavvurning o‘zgarishidir. Ta’lim endi faqat ijtimoiy xizmat emas; u milliy raqobatbardoshlik, inson kapitali va innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishning asosiy mexanizmlaridan biri sifatida qaralmoqda.
Tahlillarga ko‘ra, 35 yillik yo‘lni bir nechta natija bilan umumlashtirish mumkin:
-
milliy ta’lim tizimining huquqiy va institutsional asoslari shakllandi; ta’limning barcha bosqichlarida islohotlar amalga oshirildi; maktabgacha ta’lim qamrovi kengaydi;
-
zamonaviy va ixtisoslashtirilgan maktablar tarmog‘i rivojlandi; oliy ta’limga kirish imkoniyatlari oshdi;
-
xalqarolashuv jarayonlari kuchaydi; pedagoglarni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari takomillashdi; ta’lim, ilm-fan va innovatsiya o‘rtasidagi aloqalar mustahkamlandi.