Флешбек

         Кўпчилик инсонларнинг адабиёт оламига кириб келишига, адабиётга меҳр қўйишига мактабдаги адабиёт ўқитувчиси сабаб бўлади. Менда ҳам шундай бўлган. Қишлоқдаги адабиёт устозим ҳар бир дарсда бизга таниш бўлмаган асар воқеалари, сюжети ва ижодкор ҳақида шундай ҳикоя қилиб берар эдики, устозимиз айтаётган ижодкорнинг асарларини ўқиб чиқмасликнинг иложи йўқ эди.  
         Энди балоғат ёшидан ўтаётган пайтларимизда Лев Николаевич Толстой ҳаёти, унинг “Инсон камолотининг тўрт даври” автобиографик қиссаси, «Ёшлик» ва “Оилавий бахт” асарлари ҳақида гапириб берган эди. Шундан кейин Толстой асарларини қидиришга тушганман ва биринчи топган асарим Толстойнинг “Оилавий бахт” асари бўлган. Бу асарни қиш пайтида иссиқ печка ёнида ўтириб ўқиганман, ваҳоланки асар воқеалари ҳам Россиянинг чекка қишлоқларидан бирида, атроф қалин қорга бурканган бир пайтда бўлиб ўтган…

          Асар ҳақида:

         Лев Толстойнинг инсоний ҳислар, оила аъзолари ўртасидаги муносабатлар, ишонч, севги, инсонларнинг бир - бирига ҳурмати унинг  “Анна Каренина”, “Уруш ва тинчлик” каби буюк романларида акс этган. Инсонлар ўртасидаги ҳақиқий муносабатлар, оилавий муҳитнинг ўзига хос хусусиятларини очиб беришга бўлган энг чуқур уринишлардан бири бу “Оилавий бахт” асари эди. 1858 йилда яратилган Толстойнинг “Оилавий бахт”и кейинги йили “Россия бюллетини” да пайдо бўлди. Ёзувчи асарни гарчи у ҳикоянинг барча белгилари эга бўлсада, роман деб атаган. Оила муаммосига асосланган мазку ижод намунаси Толстойнинг машҳур насрий асарларидан фақат бош қаҳрамонларнинг шахсий ҳаёти ҳақидаги ҳикоянинг хусусий қисмидан фарқ қилади. Асар, шунингдек, ҳикоянинг муаллиф томонидан, бош қаҳрамоннинг биринчи шахсидан бошлаб олиб борилмаслиги билан ажралиб туради. Бу Толстой насри учун жуда ноаниқ.
         Бу ҳолни танқидчилар деярли пайқамадилар. Романни «Анна» деб атаган Толстойнинг ўзи уни қайта ўқиб чиққанидан сўнг, яна ёзишни ҳам ўйламай чуқур ҳижолатлик ва умидсизликни  бошдан кечиради. Бироқ, Аполлон Григорев таъсирчан ва сезгир асарда самимийлик ва қайғули реализм,  ҳаётни фалсафий таҳлил қилиш уринишининг чуқурлиги, соф севги ва инсонийлик тушунчаларининг таъкидланган парадоксини ўйлаб топди ва уни роман деб атади.

         Сюжет
         Асар икки қисмга бўлинган: биринчи қисмда онаси вафотидан сўнг, Маша ва Соня исмли иккита қиз етим қолди. Губернатор Катя уларга қарайди.Ўн етти ёшли Маша учун онасининг ўлими нафақат яқинининг йўқолиши, балки қизча умидларининг барбод бўлиши edi.Darhaqiqat, улар  бу йил Машенкани нурга олиб чиқиш учун шаҳарга чиқишга мажбур болади.У эса кун бўйи хонасидан чиқмайди. У нима учун ривожланиши кераклигини тушунмайди, чунки уни қизиқ нарса кутмайди.
         Оила ўз ишларини ҳал қилиш учун васийни кутмоқда. Маълум бўлишича, у отасининг эски дўсти-Сергей Михайлович бўлган. Михайлович Машанинг отасидан анча кичик бўлсада дўсти деб аталади.  36 ёшида  уйланмаган ва унинг энг яхши йиллари ўтганига ишониб, тинч ва ўлчовли ҳаётни хоҳлайди. Унинг келиши Машанинг умидсизлигини йўқ қилди. Машани ҳаракатсизлиги учун танқид қилади. Кейин Маша унинг кўрсатмаларини бажара бошлайди: ўқиш , мусиқа ижро этиш, синглисини ўқитиш… Маша Сергей Михалович уни мақташини хоҳлайди. Ҳаётга бўлган севги Машага қайтади. Ўз-ўзидан Михайловичга бўлган ҳурмати ортади. Маша учун ҳаётда унинг фикридан муҳимроқ нарса йўқ.
         Сергей Михайловичдан Катя бир неча бор нега уйланамаётгани сабабини сўраганда, у энди қариётганини ва ҳеч қачон уйланмаслигини таъкидлаган. Бир сафар у Машага ўхшаган қиз унга ҳеч қачон турмушга чиқмаслигини ва агар турмушга чиқса, у кексайиб қолган эрининг ёнида ўз ҳаётини бузишини айтади. Унинг бундай ўйлаши Машани хафа қиларди. У аста-секин нимани ёқтиришни тушуна бошлайди ва унинг ҳар бир кўриниши олдида қўрқув ҳисси пайдо бўлади.
          Маша эса ҳар доим унинг таклиф билдиришини кутарди. Маша ўзини ҳеч қачон бу қадар илҳомланган ва бахтли ҳис қилмаган эди. У эндигина унинг сўзларини тушунади:“Бахт - бошқа одам учун яашаш”. Туғилган кунида у Машани табриклайди ва кетишини айтади. У ҳар қачонгидан ҳам ўзига ишонган ва хотиржам бўлиб, уни очиқ суҳбатга чақирди ва у ундан ва ҳис туйғуларидан қочмоқчи эканлигини  тушунади. А ва Б қаҳрамонлари мисолида у муносабатларнинг ривожланиши мумкин бўлган иккита сюжетни айтди: ё қиз ачиниб, қарияга турмушга чиқади ёки азоб чекади, ёки у севади деб ўйлайди, чунки у ҳали ҳаётни билмайди. Ва  Маша учинчи вариантни айтади: агар у уни ташлаб кетса, севади ва азоб чекади.  Шу тариқа Машанинг розилиги билан тўй болади.
         Иккинчи қисм: Тўйдан сўнг ёшлар Сергейнинг онаси билан мулкка жойлашадилар. Улар ўртасида ҳамма нарса яхши эди, уларнинг сокин қишлоқ ҳаёти нозиклик бахтига тўла эди. Вақт ўтиши билан бу мунтазамлик Машани тушкунликка сола бошлайди, унга ҳаёт тўхтаб қолгандай туюлди. Бир хилликдан, бир хил хаётдан зерикишни бошлайди. Шу муаммолар сабабли улар ўртасида биринчи ва охирги жанжал келиб чиқади…
         Машанинг истаги билан улар 3 йилча Петербургда ҳам яшашади. Маша эса ўзгариб, ўз оиласи ҳақида ўйламасдан, жамият ҳақида ғайратли эди. Петербургдаги  бошқаларнинг муомаласи Машага ўз эрининг сўзларидан яхшироқ туюла бошлайди. Эри унга ўз бахтини дунёнинг арзон хушомадлигига  алмаштирганини тушунтиришга ҳаракат қилади. Маълум бир вазият туфайли бошқаларнинг Машага муносабатлари салбий тарафга ўзгариб кетади. Шундагина у бошқаларнинг ўз манфаати учун унга яхшилик қилаётганини тушуниб етади ва уни ким чин дилдан яхши кўришини, оиладан муҳимроқ нарса йўқлигини тушунади.

          Хулоса
         Ушбу асарни барча тенгдошларимга ўқиб чиқишни маслаҳат бераман. Асар ҳаётий ҳақиқатлар асосида ёзилган. Албатта, асар кишининг фикрлаш қобилияти,онгини ўстиради. Ҳар қандай  вазиятда ҳам киши ўзлигини унутмаслиги, яхши одамларнинг қадрига етиши кераклиги уқтирилган. Асар бош қаҳрамони Маша - ҳаётга енгил қарайдиган, вақтини бекорга ўтказувчи, ёлгизликни ёқтирадиган қиз. Унга табиат, яшаб турган муҳит, бутун ҳаёти рангсиз, зерикарли кўринади. Лекин, бирданига унинг ҳаётга қараши ўзгаради. Доимо кўриб турган, у билан бирга бўлган ҳамма нарса бирдан гўзал кўрина бошлайди.  Ҳаётдан завқ олиб яшашни бошлайди. Барчаси ҳаётга қандай кўз билан қарашга боглиқ эканлигини тушуниб етади.
         Қайсидир маънода бу асар инсонга мотивация вазифасини ҳам бажаради. Асарни ўқиган одам ҳар қандай вазиятда ҳам ҳалол яшаб, ҳаракат қилган киши албатта муродига етишини тушиниб етади. Асарни бир инсоннинг маънавий ҳаётидаги ҳаёт мактаби деб атасак ҳам муболаға бўлмайди.
         “Оилавий бахт” асарида одамийлик, тўғрилик, кишиларга қандай мусобатда бўлиш каби ҳислатлар ҳам ифодаланган. Ҳаёт фақат мол-дунёдан, кишининг гўзаллиги эса фақат ташқи кўринишидан иборат бўлмаслиги, қалб гўзал бўлса, руҳ бутун бўлса ҳар бир инсон ўз мақсадига етиши, бировларнинг дарди билан яшаган инсон «инсон» бўлиши , бундай инсонлардан қайси бири бирор муваффақиятга эришса бу барча инсонларнинг “ОИЛАВИЙ БАХТ”и эканлиги ифодаланган.

          Лев Толстойнинг иқтибослари:

         Ҳамма инсониятни ўзгартиришни хоҳлайди, лекин ҳеч ким ўзини қандай ўзгартириш ҳақида ўйламайди.

         Ҳамма нарса кутишни билган кишига келади.

         Ҳамма нарса, бахтли оилалар ўхшаш, ҳар бир бахтсиз оила ўзига хос тарзда бахтсиз

         Ҳамма ўзининг эшиги олдини супуриб ташласин. Агар ҳамма шундай қилса, бутун кўча тозза бўлади.

         Менга ёқадиган ҳамма нарса йўқ, лекин менда бор ҳамма нарсани яхши кўраман.

         Дунё азоб чекаётганлар туфайли олдинга интилмоқда.

         Энг буюк ҳақиқатлар энг сода.

         Ҳамма режа тузяпти ва ҳеч ким кечгача яшайдими, билмайди.

Бобур Ўктамов,

Самарқанд давлат университети

филология факультети талабаси.