Samarqand davlat universiteti Arxeologiya muzeyi jamoatchilik, ilmiy izlanuvchilar, professor-o‘qituvchilar va talabalar uchun ochiq ilmiy-ma’rifiy maskan hisoblanadi. Muzeyga tashrif buyuruvchilar arxeologik topilmalar, qadimiy madaniyat yodgorliklari bilan yaqindan tanishish, tarixiy bilimlarini boyitish hamda ilmiy izlanishlar uchun zarur manbalardan foydalanish imkoniyatiga egadirlar.

    Muzey quyidagi toifadagi tashrif buyuruvchilar uchun ochiq:

• keng jamoatchilik vakillari;
• ilmiy izlanuvchilar va tadqiqotchilar;
• professor-o‘qituvchilar;
• bakalavriat, magistratura va doktorantura talabalari;
• tarix va arxeologiyaga qiziquvchi barcha shaxslar.

    Muzeyning maqsadi

    Ilmiy muassasaning asosiy maqsadi — O‘zbekistonning dastlabki, qadimiy va o‘rta asr jamiyatlari tarixini o‘rganish va rivojlantirishda muhim manba hisoblangan moddiy va ma’naviy madaniyat yodgorliklarini:

• to‘plash,
• saqlash,
• namoyish etish,
• ilmiy o‘rganish,
• keng jamoatchilik orasida ommalashtirishdan iborat.

    Muzeyning vazifalari

    Arxeologiya muzeyi quyidagi asosiy yo‘nalishlarda faoliyat yuritadi:

• Ilmiy-tadqiqot faoliyati – arxeologik topilmalarni ilmiy tahlil qilish, tarixiy jarayonlarni o‘rganish va yangi ilmiy natijalarni shakllantirish;
• O‘quv-uslubiy faoliyat – talabalarning amaliy bilimlarini oshirish, o‘quv jarayonini real eksponatlar asosida boyitish;
• Ma’rifiy faoliyat – keng jamoatchilikka tarixiy merosni targ‘ib qilish, muzey ekskursiyalari va targ‘ibot ishlari orqali tarixiy ongni yuksaltirish;
• Ochiqlik va foydalanish imkoniyatini ta’minlash – muzey fondlari va ekspozitsiyalaridan ilmiy va ta’limiy maqsadlarda foydalanish uchun qulay sharoit yaratish;
• Madaniy merosni asrash – noyob arxeologik topilmalarni kelajak avlodlarga yetkazish va ularni muhofaza qilish.

    To’plangan manbalar asosida dastlab 1947 yilda «Arxeologiya» laboratoriyasi, 1993 yilda esa SamDU arxeologiya kafedrasi qoshida «Arxeologiya muzeyi» tashkil qilingan. Muzeyning asosiy zaxirasini ajdodlarimiz yaratgan ibtidoiy davr madaniyat tarixiga doir manbalar tashkil qiladi. Muzey zaxirasida miloddan avvalgi 150-80 ming yilliklardan boshlab milodiy XII asrlarga qadargi vatanimiz tirixiga oid qiziqarli manbalar saqlanadi va ularning katta bir qismi ko’rgazmalarga qo’yilgan. Muzey buyumlari o‘tgan ajdodlar tomonidan to‘plangan aniq bilim va madaniy qadriyatlarni namuna sifatida, bilim manbai sifatida yangi avlod vakillariga etkazishda bebaho ilmiy va madaniy meros hisoblanadi.

ARXEOLOGIYA MUZEYI XODIMLARI

ARXEOLOGIYA MUZEYINING FAOLIYATNING ASOSIY YO‘NALISHLARI

O‘QUV- YORDAMCHI FAOLIYATI

1.Pedagogik jarayonda ko‘rgazmalilik tamoyilini qo‘llagan holda o‘quv kurslari, Kafedralar bo‘yicha o‘quv to‘plamlari va ko‘rgazmali qurollar yaratish.

2.Arxeologik manbalardan foydalanishda tezislar, kurslar, bitiruv malakaviy ishlari va dissertatsiyalar yozishda talabalar va magistrantlarga amaliy yordam ko‘rsatish.

3.Umumiy kurslarning alohida bo‘limlari (tarixiy o‘lkashunoslik, arxeologiya, ibtidoiy jamiyat tarixi) ekspozitsiyalar va fondlardan foydalangan holda maxsus kurslar bo‘yicha darslar o‘tkazish, ona yurtimiz tarixini o‘rganish va bilishni yaxshilashga, shuningdek talabalarning bilim faoliyatini faollashtirishga yordam beradi.

4.Arxeologik materiallarni tiklash, saqlash va kameral ishlov berish orqali talabalar, magistrlar tomonidan moddiy manbalarni amaliy o‘rganadi. Ularning asosiy vazifasi texnika va ishlab chiqarishni tarixiy rekonstruksiya qilish, xo‘jalik shakllari va ijtimoiy tuzumdir.

    ILMIY-TADQIQOT IShLARI

1.Arxeologik ekspeditsiyalar, o‘quv amaliyoti va ilmiy-yig‘ish ishlari orqali fond kolleksiyalarini to‘ldirish.

2.Materiallarni fond va kameral qayta ishlash.

3.Bizning davrimizning ortib borayotgan talablari darajasida ekspozitsiyalar bo‘limlarini yaratish.

4.Muzeyda saqlanayotgan moddiy va ma‘naviy madaniyat yodgorliklarini kataloglashtirish hamda ularni nashr etish.     

5.Alohida to‘plamlarni ilmiy o‘rganish va ularni nashr etish.

6.Ekspeditsiya materiallari asosida arxivni to‘ldirish (texnik hujjatlar, hisobotlar, fotosuratlar va boshqalar).

TA’LIM FAOLIYATI

1.Maktab o‘quvchilari, talabalar, magistrantlar, SamDU va shahar mehmonlari bilan o‘quv-tematik ekskursiyalar.

2.Tuman va viloyat maktablari o‘qituvchilariga maktab muzeylarini tashkil etishda yordam berish.

3.Yotoqxonada asosiy tarbiyaviy vazifalardan birini hal etishga qaratilgan konferensiya o‘tkazish - yoshlarning Vatan ma’naviy madaniyati bo‘yicha bilimlarini chuqurlashtirish va kengaytirish.

4.Yoshlarda mahalliy etnik madaniyatlarga qiziqish va hurmatni tarbiyalashga hamda milliy ananalarni saqlashga qaratilgan auditoriyadan tashqari tadbirlarni (viktorina, bahs-munozaralar, tarixiy obidalarga ekskursiyalar va h.k.) ishlab chiqish va kundalik amaliyotga joriy etish.

Samarqand universitetining Tarix fakultetida arxeologiya kabineti (1947 yil), keyinchalik muzey-laboratoriya (1964 yil), arxeologiya o‘quv-ishlab chiqarish laboratoriyasi (2001 yil), so‘ngra Arxeologiya muzeyi (2022 yil) tashkil etilishi D. N. Lev, M. D. Jurakulov, N. A. Avanesova nomlari bilan bog‘liq.  Arxeologiya kafedrasi jamoasi muzey ishiga rahbarlik qiladi va barcha mavjud vositalar bilan O‘zbekiston xalqlarining madaniy merosini saqlab qolishga intiladi.

    Muzey Tavsifi:

Arxeologiya muzeyining muhimligi arxeologiya kafedrasi salohiyatining ilmiy ahamiyati va har yili mintaqa arxeologiyasini tadqiq etishga qo‘shgan hissasi bilan belgilanadi. Vatanimizning qadimgi tarixining o‘rganilmagan sahifalari, hududni arxeologik o‘rganish bo‘yicha bir necha o‘n yillar davomida tizimli tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Bizning tariximizni tushunish uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan 60000 dan ortiq qadimiy artefaktlar fondlarda mavjud.

Muzey faoliyatining ustuvor yo‘nalishlardan biri bu ta’limdir. Arxeologiya muzeyi ilmiy va o‘quv faoliyatini uyg’un ravishda birlashtirib, o‘zining ulug‘vor vazifalaridan biri sifatida tarix fakulteti talabalarining malakaviy tayyorgarligini yuksaltirish deb biladi. Har yili 1-kurs talabalari dala arxeologik amaliyotidan o‘tadilar. Bu erda talabalar arxeologik tadqiqotlarning ahamiyati va mas’uliyatini o‘rganadilar. To‘liq va samarali ishlashi uchun quyidagi imkoniyatlar mavjud:

- “Arxeologiya” kafedrasida belgilangan vazifalarni hal etishga yaxshi tayyorlangan yuqori malakali professor-o‘qituvchilar tarkibining mavjudligi;

- mutaxassisliklar va yo‘nalishlar bo‘yicha bakalavrlar uchun dala va laboratoriya ishlarini tayyorlash, o‘tkazishning ilmiy-metodik asoslari tayyorlandi;

- fanni o‘rganish natijasida bo‘lajak mutaxassis o‘zining ilmiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishga, ilmiy ekspeditsiyalar tarkibida arxeologik izlanishlarni olib borishga ko’nikmalarga ega bo’lishi kerak.

- Arxeologik tadqiqotlar natijasida olingan materialni qayta ishlash, uni tiklash va ilmiy tushunish.

1. Muzeyda quyidagi yo‘nalishlar bo'yicha darslar o‘tkaziladi:

• Tarix
• Arxeologiya
• Joylashuvi: Arxeologiya muzeyi tarix fakultetining “Arxeologiya” kafedrasi qoshidagi Samarqand davlat universiteti Markaziy binosida joylashgan (1-qavat, 115-xona).

    II.  MUZEY REJASI

    2.1.Muzey SamDU tarix fakulteti arxeologiya kafedrasi qoshida faoliyat ko’rsatadi. (115 xona)

    2.2.Xonaning maydoni taxminan 112  m² tashkil qiladi.

    2.3. Muzey jihozlarini xonaga joylashtirishning taxminiy sxemasi. 115-xonada quyidagilar mavjud: 1) SamDU tarix fakultetining magistrantlari va bakalavrlari bilan amaliy mashg’ulotlar o’tkazish uchun 8-10 o’rinli xona; 2) 6 ta stol, 10 ta stul, 1 ta kompyuter stoli, 1 ta kompyuter; 3) tarixiy o’tmishning barcha bosqichlarini qamrab olgan muzey ekspozitsiyasi yaratilgan. (mustye davridan o’rta asrlarga qadar); ekspozitsiya faqat Arxeologiya kafedrasining o’z tadqiqotlari natijalarida qo’lga kiritilgan artefaktlardan iborat; 4) elektr energiyasi o’tkazilgan.

Plan-sxema

SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI

ARXEOLOGIYA MUZEYI

QISQA SHARH

Muzey ekspozitsiyasi O‘zbekistonning qadim zamonlardan milodiy XIII asr boshlarigacha bo‘lgan tarixiy taraqqiyotini aks ettiradi. Omonqo‘ton g'orining materiallari bizning mintaqamizning Homo sapiensning paydo bo'lishi jarayonidagi ahamiyatini ko'rsatadi. Samarqand so‘nggi paleolit yodgorligi Oʻrta Osiyodagi zamonaviy odamlarning eng qadimgi manzilgohi boʻlib, u yerda nafaqat minglab tosh davri ashyolari, balki kromanyon odamining eng qadimgi qoldiqlari ham topilgan. Noyob eksponatlar Markaziy Osiyo va Hindiston yarim oroli aholisining so’nggi paleolit davridan madaniy aloqada bo’lganligini ko‘rsatadi va o‘ziga xos astral ramzli tosh o‘sha davrining ma'naviy madaniyatini aks ettiradi.

Neolit davriga oid bo‘lgan Garkusha turar-joyining artefaktlari bizning hududimizga Volga-Ural bo‘yi chorvador qabilalarining kirib kelishini aks ettiradi va bu butun tarixiy jarayonga sezilarli ta'sir ko‘rsatdi. Sopolli madaniyatiga oid Boʻston VI, Boʻston VII va Jarqo‘ton 4V₁ qabristonlari materiallari alohida oʻrin tutadi, ular oriy qabilalarining Shimoliy Baqtriya orqali Janubga o‘tishganini, bu yerda zardushtiylik dini va Veda madaniyati shakllanganligini isbotlaydi. Nomisiz tepalikdan qadimgi ipak matolarning parchalari topilgani mintaqada miloddan avvalgi II-I asrlarda ipakchilik mavjud bo‘ganligini isbotlaydi. Muzey ekspozitsiyasida  Samarqandning qadimiy manzilgohi – Afrosiyob eksponatlari ham munosib o‘rin egallaydi.