O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

 
			
Ro‘yхаtgа оlindi

BD-5111100 -4.02

2015- yil “___” ________		Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
___________________
2015- yil “___” __________

                                                                             

          
MUSIQA TO`GARAKLARINI
 TASHKIL ETISH

FAN DASTURI

                          Bilim sohasi:                        100000 -  Gumanitar
                          Ta’lim sohasi :                      110000 - Pedagogika                                          
                  Ta’lim  yo‘nalishi:                5111100 - Musiqa ta’limi

Toshkent- 2015

Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vаzirligining  2015-yil “____” _________dаgi ____ - sоnli buyrug‘ining ___-ilovasi bilаn fan dasturi ro’yxati tаsdiqlаngаn

Fan dasturi Oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi yo‘nalishlari bo‘yicha O‘quv-uslubiy birlashmalar faoliyatini Muvofiqlashtiruvchi kengashning 2015-yil
 " ____ " ______ dagi ____  - sonli bayonnomasi bilan ma’qullangan.

Fan dasturi Nizomiy  nomidagi  Toshkent davlat pedagogika universitetida  ishlab chiqildi  va turdosh oliy ta’lim muassalari  bilan kelishildi.

Tuzuvchilar:
D.Q Qodirov – Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika Universiteti “Musiqa ta’limi” kafedrasi  dotsenti.
M.R Ilxomova – Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika Universiteti “Musiqa ta’limi” kafedrasi katta  o`qituvchisi.

Taqrizchilar:
A.K Lutfullayev – O‘zbekiston davlat konservatoriyasi  professori
F.N Xalilov- Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika Universiteti  professori pedagogika fanlari doktori.

                      

     
Fan dasturi Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti o`quv-uslubiy  kengashida ko’rib chiqilgan va tavsiya qіilingan. (2015 -  yil «____»________dagi  ____ – sonli bayonnoma).
Kirish

Talabalarning musiqiy bilim, ko`nikma - malakalarini egallashlarida  fan bo`yicha o`tkaziladigan to`garaklarning ahamiyati katta. 
	O`quv jarayonidan tashqari mustaqil tahlim sifatida turli-tuman musiqiy tso`garaklarda talabalar dirijyorlik, sozandalik, xonandalik bso`yicha qso`shimcha mashg`ulotlar o`tkazadilar. 
	Mazkur so`quv dasturi o`zbek mumtoz qso`shiqchiligi, xor bilan ishlash, asarlarning aranjirovkasi bo`yicha bilim, ko`nikma – malakalarning to`garaklar jarayonida o`zlashtirishni nazarda tutadi. 

Fanining maqsadi va vazifalari

  Fanning  maqsadi -  musiqa fani bo`yicha dars mashg`ulotlaridan tashqari musiqa to`garaklarini tashkil etish va o`tkazish hamda o`zbek mumtoz qo`shiqchiligi, xor bilan ishlashda xor asarlarini moslashtirish hamda mashg`ulotlarini olib borish bo`yicha uslubiy ko`rsatma va tavsiyalarni taqdim etishdan iborat. Buning uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish talab etiladi.
-	musiqa tso`garaklarini tashkil etish bo`yicha nazariy bilimlarga ega bso`lish:
-	o`zbek mumtoz ashulachiligi maktabi xaqida nazariy va amaliy bilimlarni egallash:
-	mumtoz ashulachilik ijro namunalarini tushunish va ijro eta olish:
-	o`zbek mumtoz ashulachilarini yakka hamda jamoada kuylash tartib- qoidalarini so`rganish:
-	o`tmish mashur maqom maktabi vakillari ijro namunalarini asl xolida  o`rganish va kuylash:
-	xor jamoasini tashkil qilish va ish olib borish:
-	xor uchun o`zbek, chet el kompazitorlari yozgan asarlarni qayta ishlash texnologiyalarini so`rganish va amalda qso`llash malakalarini egallashdan iborat.

                        Fanning vazifalari:

- musiqa tso`garaklarini tashkil etish bso`yicha nazariy bilimlarni      berishda o`quv-adabiyotlardan foydalanish.
-    so`zbek mumtoz qso`shiqchiligi nazariy va amaliy bilimlarni singdirish.
-     mumtoz ashulachilik namunalarini kuylab berish orqali ijro malakalarini shakllantirish.
-   xor jamoasini tashkil qilish bo`yicha amaliy ko`nikmalarni singdirish.
- xor uchun yozilgan asarlarni ijro uchun moslashtirish kso`nikmalarini shakllantirish.    

Fan bo`yicha talabalarning bilimiga, ko`nikma va malakasiga
qo`yiladigan talablar

	Bakalavr:
- qo’shiqchilikdagi kuylash usullari «Gulbigi», «Binnigi», «Ishkambi» ijro  maktabi haqidagi ma’lumotlarni, kuylashda yakka va guruhli kuylashning didaktik tamoyillarini va qonuniyatlarini bilishi haqida bilimlarga ega bo’lishi kerak; 
- turli maqomot maktabi ijro namunalarini ijro uchun tanlash, qo’shiqchilikda ovoz diapozoni - uni ijro qilish jarayonida duch keladigan fiziologik disfoniyani oldindan aniqlay olishi;
-	 maqomot maktabi ijro namunalaridagi bir xillik va farqlarni o’rganish bilishi,  ijro etishda  ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak; 
          - talabalar tanlangan asarlarni to’g’ri qoidalar asosida kuylash, ovoz diapozoniga zid bo’lgan yuqori avj pardalarni to’g’ri ishlatish, xonandalar va maqom ansambli uchun repertuarni optimal tanlash va o’zi ijro eta olish; 
        - xorda kuylash jarayoni, xor repertuarlarini optimal tanlash, ovozlar xususiyatiga ko’ra asarlarni ajratib olish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.
         - talabalar xorida tanlangan asarlarni qoidalar asosida kuylash, ovozlar xususiyatiga ko’ra disfoniyaga yo’l qo’ymasdan ovozlar bilan alohida ishlash va xor jamoasiga rahbarlik qilib boshqara olish malaka va malakalariga ega bo’lishi kerak.

Fanning o`quv rejasidagi boshqa fanlar bilan o`zaro
bog`liqligi va uslubiy jihatdan uzviy ketma-ketligi

	Musiqa to`garaklarini tashkil etish fani o`quv rejasidagi barcha umum kasbiy fanlar-psixologiya va pedagogika kursi, o`qituvchi nutq madaniyati, musiqa o`qitish metodikasi va musiqa kursi fanlari bilan o`zaro bog`liq va uslubiy jihatdan anhanaviy va xalq qo`shiqchiligi, dirijyorlik, xor va xorshunoslik fanlaridan keyin uzviy ketma-ketlikda o`tiladi.

Fanning ilm-fandagi o`rni
	
Mazkur yo`nalishda so`qitiladigan ixtisoslik fanlari ichida musiqa to`garaklarini tashkil etish  fani bo`yicha talabalar musiqa to`garaklarini tashkil etish va faoliyat ko`rsatish bo`yicha uslubiy tavsiyalarni o`zlashtiradilar. Jumladan to`garak jarayonida mumtoz ashulachilik bo`yicha, xor jamoasi bilan ishlash uslubiyoti bo`yicha zaruriy tavsiyalar berilgan. Bu fanning axamiyati shundan iboratki musiqa tahlimida o`qitiladigan umumkasbiy fanlar dars jarayonida o`zlashtirishni nazarda tutsa, musiqa to`garaklarini tashkil etish fani darsdan tashqari o`tiladigan to`garak mashg`ulotlari va talabalarning mustaqil tahlim bo`yicha oladigan bilim, ko`nikma malakalarini shakllantirishda imkon beradi. 
Musiqa to`garaklarini tashkil etish fani bo`yicha so`zlashtiriladigan bilimlar bo`lajak musiqa o`qituvchisini asosiy vazifasi – dars mashg`ulotlarini olib borish bilan birga to`garaklar ishini yo`lga qo`yish bo`yicha qimmatli tavsiyalar beradi. 
     
Fanni o`qitishda zamonaviy axborot va pedagogik
texnologiyalar

Kursni o`qitishda yangi pedagogik texnologiyalari, interaktiv usullar: «Blits» o`yin, «FSMU», «3x4», «Aqliy xujum», «Elpig`ich», «CHinni gul», «Kuchsiz zanjir» kabilardan foydalanish. Lingafon apparatlari, kompg’yuter texnikasi, magnit yozuvlari, plastinkalar, test savollari, tarqatma materiallar, so`zbek kuylaridan maqom mushkilotlari, maqom shso`hbalaridan tuzilgan kontsert dasturlaridan foydalanish lozim bo`ladi.

Asosiy qism.
I Bo‘lim. Musiqa to`garaklarini
 tashkil etish
Amaliy mashg`ulotlar mazmuni

Musiqa to`garaklarini tashkil etish fanidan  amaliy mashg`ulotlarni tashkil etishda o`zbek mumtoz ashulachiligi maktabi va xor aranjirovkasi bo`yicha to`garaklarni tuzish hamda ular bilan ishlashda zarur bo`ladigan meyoriy xujjatlar – dastur, ishtirokchilar ro`yxati, gurux jurnali, o`rgatilayotgan asarlar taxlili xaqidagi mahlumotlarni taqdim etishni nazarda tutish, mashg`ulotlar davrida ishtirokchilarning ruxiy va fiziologik xolatiga qarab repertuar tanlash va o`rgatish, xaqida talabalarga uslubiy ko`rsatma va tavsiyalar taqdim qilinadi. 

O`zbek xalq qso`shiqlari
«Bilakuzuk» - (aytishuv). 
«Qilpillama» - xalq shehri. 
«Ey voy sanam» - xalq shehri. 
«Tanovar-II» - Muqumiy g`azali. 
«Qoraqosh» - (aytishuv). 
«Yali-yali» - A.Navoiy, xalq qso`shig`i. 
«Ililla yor» - xalq shehri. 
«Qso`shchinor» - A.Navoiy g`azali. 
«Ulkun jonon» - Muqimiy g`azali. 
«Farg`onacha jonon-II» - Muqumiy g`azali.

Bastakorlar asarlari

 	«Etmasmidim» - K.Jabborov musiqasi, Fuzuliy g`azali. 
	«Bu kso`ngil» - K.Jabborov musiqasi, Lutfiy g`azali. 
	«Ne ajab» - O.Nuritdinov musiqasi, Navoiy g`azali. 
	«Koshki» - Yu.Rajabiy musiqasi, Navoiy g`azali. 
	«Yor mehri» - Yu.Rajabiy musiqasi, Navoiy g`azali. 
	«SO`ynasin» - T.Jalilov musiqasi, Uyg`un shehri. 
	«Diyorimsan» - K.Jabborov musiqasi, Xabibiy g`azali. 
	«Mubtalo bso`ldim senga» - K.Jabborov musiqasi, Navoiy g`azali. 
	«Ey sabo» - D.Zokirov musiqasi, Navoiy g`azali. 
	«Qiz qso`shig`i» - Yu.Rajabiy musiqasi, X.Olimjon shehri.

Maqom sho`hbalari

	«Talqinchai mustaxzodi navo» - Lutfiy g`azali, Navo maqomidan. 
	«Qashqarchai mustaxzodi navo» - Furqat g`azali, Navo maqomidan.
	«Soqinomai mustaxzodi navo» - Nishotiy g`azali, Navo maqomidan.
	«Qashqarchai savti kalon» - A.O`tar g`azali, Rost maqomidan.
	«Soqinomai savti kalon» - Bobur g`azali, Rost maqomidan.
	«Abduraxmonbegi» - Muqimiy g`azali.
	«Saroxbori dugox-2 taronasi» - Navoiy g`azali, Dugox maqomidan.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       
	«Saroxbori dugox-3 taronasi» - Navoiy g`azali, Dugox maqomidan.
	«Dugox» - maqomidan, «Oromijon» - Bobur g`azali.
	«Nasri bayot» - Nodira g`azali, Rost maqomidan.
Amaliy mashg`ulotlarda talabalar asarlar kuylash yso`llarini, texnika vositalari, CD, DVD, audimagnitafonlar yordamida so`rganadilar. Amaliy mashg`ulotlar vaqtida qso`shimcha musiqiy disklar tavsiya etiladi: CD, DVD, M’3, musiqiy alg’bomlar.
Amaliy mashg`ulotlarda talabalar xor asarlarini kuylash va unga dirijyorlik qilish, xor repertuari uchun asarlarni qayta ishlash va moslashtirish bo`yicha ishlarni bajaradilar.
Xor asarlarini qayta ishlash va moslashtirish uchun quyidagi asarlar tavsiya etilgan: 

Xor asarlari:

«Chamanda gul» - O`zbek xalq qo`shig`i.
«Maysaraning ishi» - O`zbek xalq qo`shig`i.
«Guncha labi» - O`zbek xalq qso`shig`i.
«Duxtari sanam» - O`zbek xalq qso`shig`i.
«Illila yor» - O`zbek xalq qso`shig`i.
«Pg’yu za zdravie Meri» - Xorazm xalq qso`shig`i.
«Dorilomon» - O`zbek xalq qso`shig`i.
«Yallama yorim» - O`zbek xalq qso`shig`i.
«Pchela» - O`zbek xalq qso`shig`i.
«Ogodorom» - O`zbek xalq qso`shig`i.
«Voron k voronu letit» - Uyg`ur xalq qso`shig`i.
«Ayrqliq» - Qoraqalpoq xalq qso`shig`i.
«Istiklol xakida kushik» - Tojik xalq qso`shig`i.
«Xoral» - Qozoq xalq qso`shig`i.
«Tokay man az firoqat» - Tojik xalq qso`shig`i.

Musiqa to`garaklarini  tashkil etish fanlarida  ijrochilik malakalarining ahamiyati

	Mazkur fanlarni o’qitishda ijrochilik mahoratlarini shakllantirish muhim omillardan hisoblanadi.
	Musiqa to’garaklarida an’anaviy mumtoz ashulachilik kuylash malakalarini shakllantirishda milliy bezaklar, nola va qochirimlar muhim ahamiyat kasb etadi. Talabalar kuylash chog’ida to’liq nafas olish, matnni to’g’ri talaffuz qilish, ijroni nola va bezaklar bilan kuylay olish, avj pardalarni kuylash chog’ida ashula ijrochiligiga ziyon yetkazmay asarlarni sifatli va mahorat bilan kuylashga o’rgatish asosiy vazifalardan biridir.

II Bo‘lim.  Fanning xususiy metodikasi

Mustaqil ta’limni tashkil etishning shakli va mazmuni

Mustaqil ishlar talabalar tomonidan mustaqil ijro shakli sifatida tashkil etiladi. Musiqiy kontsert dasturlari, teatr va sahna asarlarini kuzatish shakllari orqali so`rganilayotgan asarlar ustida ish olib boriladi.
Talaba mustaqil ishni tayyorlashda fanning xususiyatlarini hisobga olgan holda quyidagi shakllardan foydalanish tavsiya etiladi:
- mavzular bso`yicha qso`shiqlar tso`plamidan mazkur asarni nota bo`yicha so`rganish;
- qso`shimcha manbaalar - CD, DVD, M’3, audi, video materiallardan asarlar ijrosini tinglash va o`rganish;
- faol va muammoli o`qitish uslubida foydalaniladigan o`quv mashg`ulotlariga qatnashish;
- masofaviy (distantsion) tahlim tavsiya etilayotgan mustaqil ishlarning mavzulari:
«Fig`onkim» - M.Mirzaev musiqasi, Furqat g`azali.
«Ey sarvi ravon» - S.Kalonom musiqasi, Nodira g`azali.
«Ulkun jonon» - xalq musiqasi, Muqimiy g`azali.
«Ko`cha bog`i - 2» - Navoiy g`azali.
«Bir kelib ketsun» - M.Mirzaev musiqasi, Nixoniy shehri.
«Dugoh» - xalq musiqasi, S.Abdulla shehri.
«Farg`ona tong otguncha» - M.Murtazaev musiqasi, Xaziniy shehri.
«Sso`lim» - I.Ikromov musiqasi, Soatiy shehri.
«Sharob - 1» - xalq musiqasi, Bobur g`azali.
«Qso`shchinor» - A.Abdurasulov musiqasi, Navoiy g`azali.
«Dugoh Xusayn - 4» - xalq musiqasi, Dilafgor shehri.
«Soqinomai Bayot» - xalq musiqasi, Munis g`azali.
«Guluzorim» - A.Abdurasulov musiqasi, A.Navoiy g`azali.
«Soqinomai savti kalon» - «Rost» maqomidan, Bobur g`azali.
«Qashqarchai mustahzodi navo» - «Navo» maqomidan, Furqat g`azali.
Mustaqil ishlar talabalar tomonidan mustaqil ijro shakli sifatida tashkil etiladi. Musiqiy kontsert dasturlari, teatr va sahna asarlarini kuzatish shakllari orqali o`rganilayotgan asarlar ustida ish olib boriladi.
Xor aranjirovka fanidan talabalar mustaqil ishlashda quyidagi shakllardan foydalanadilar:
- xor ijrochiligi va tarixi, ovozlar xususiyati, xor haqidagi nazariy bilimlardan foydalanish;
- tavsiya etilayotgan xor asarlarining nota yso`lini izlash, o`rganish va moslashtirish;
- asarlar yozilgan CD, DVD, audi lentalar ijrosini tinglash va o`rganish.
Mustaqil ishlashning mazmuni esa asosan berilgan asarlarni chalish, tinglash, tahlil qilish va xor ovozlari uchun moslashtirishdan iboratdir.
Xor asarlarini qayta ishlash va moslashtirish uchun quyidagi asarlar tavsiya etilgan:
«Chamanda gul» - o`zbek xalq qo`shig`i.
«Maysaraning ishi» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Guncha labi» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Duxtari sanam» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Illila yor» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Pg’yu za zdravie Meri» - Xorazm xalq qso`shig`i.
«Dorilomon» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Yallama yorim» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Pchela» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Ogodorom» - o`zbek xalq qso`shig`i.
«Voron k voronu letit» - Uyg`ur xalq qso`shig`i.
«Ayrqliq» - Qoraqalpoq xalq qso`shig`i.
«Istiklol xakida kushik» - Tojik xalq qso`shig`i.
«Xoral» - Qozoq xalq qso`shig`i.
«Tokay man az firoqat» - Tojik xalq qso`shig`i.

Хор аранжировкаsida  

       	Xor aranjirovkasi fani bo’lajak musiqa o’qituvchilarini kasbga tayyorlovchi asosiy fanlardan biri bo’lib, u bo’lajak mutaxassisning xor repertuarini  tanlashdagi qiyinchiliklarini bartaraf etishga yordam beradi.
        Maskur fan talabalarni (har qanday xor asarini turli soxadagi) xor jamoalariga moslashtirib aranjirovka  qila olishga o’rgata  oladi.
         Xor aranjirovkasining maqsadi xayotda uchraydigan  qiyinchiliklarni bartaraf etishda mustaqillik va ijodkorlik ko’rsata oltsh malakalarini shakillantirishdan iboratdir. Fanni egallash ularni quyidagi vazifalarni qiynalmasdan bajara olishga o’rgatadi:
1.	Bolalar xorini – ayollar xoriga, erkaklar xoriga, aralash xorga aranjirovka qilish.
2.	Ayollar xorini – bolalar xoriga, erkaklar xoriga, aralash xorga aranjirovka qilish.
3.	 Erkaklar xorini – bolalar xoriga, ayollar xoriga, aralash xorga aranjirovka qilish.
4.	Aralash xorini - bolalar xoriga, ayollar xoriga, erkaklar xoriga, aranjirovka qilish.
5.	Partituralarni soddalashtirish, bir ovozli asarni jo’rlik asosida ko’p ovozlikka moslashtirish va hokazo
	
Fan dasturining informatsion-uslubiy ta’minoti	
Didaktik vositalar
            Didaktik vositalar ro`yxati beriladi.	
- jihozlar va uskunalar, moslamalar: elektron doska-Hitachi, LCD-monitor, 
elektron ko‘rsatgich (ukazka).	
-video-audio uskunalar: video va audiomagnitofon, mikrofon, kolonkalar.	
-kompyuter va multimediali vositalar: kompyuter, Dell tipidagi proektor,  DVD-diskovod, Web-kamera, video-ko‘z (glazok).

Foydalaniladigan  adabiyotlar ro`yxati.
                                                 Asosiy adabiyot

1. О.Matyoqubov. «Moqomat». Toshkent. Musiqa nashriyoti. 2004 yil. 
2. M.Jalilov. «Qo`shiqlar xristomatiyasi». I-II kitob. T. 2002 y                                                                  yil
3. E.Toshmatov “Dirijorlik” Xalq ijodiyoti  bakalavriat ta’lim  yo’nalishi talabalari uchun darslik. Toshkent-2008
4. M.R.Ilhomova, L.F.Rasulova “Dirijorlik” o’quv qo’llanma “Sharq nashriyoti” Toshkent-2012
5. Q.Mamirov. “Qo’shiqlar, xor asarlari” O’quv qo’llanma. Toshkent-2006
	6. R.N.Muxitdinova. «Xorshunoslik asoslari». Toshkent. 2008 yil.	

Qo`shimcha adabiyotlar

1. Л.И.Уколова «Дирижирование музыкальное образование».  Moсква. 2003
2.B.Otayev “Dirijorlik” o’quv-uslubiy qo’llanma Toshkent-2003
3.U.Ramazonov, K.Bobojonova, M.Qurbonova, M.Mamirov “Mustaqillik davri qo’shiqlari” o’quv-qo’llanma 1992 yil
4.K.Azimov “O’zbekiston dirijorlari” Toshkenr-2001
5. O.Sodiqov. «Xor partiturasini so`qish». G`.G`ulom nomidagi nashriyot   
     uyi. Toshkent. 2004 yil.
6. R.N.Muxitdinova. «Xorshunoslik asoslari» so`quv qso`llanma. TDPU. 
    Toshkent. 2008 yil.
7. Q.Mamirov. «Qso`shiqlar, xor asarlari» so`quv qso`llanma. TDPU. 
     Toshkent. 2006 yil.
8. M.Jalilov. «Qso`shiqlarxrestomatiyasi1-2kitoblar»so`quv           
      qso`llanma   TDPU. Toshkent. 2002-2003 yillar

               Elektron ta’lim resurslar

   1. www. tdpu. uz
2. www. pedagog. uz
3. www. Ziyonet. uz
4. www. edu. uz
5. tdpu-INTRANET. Ped.