O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY VA O’RTA MAХSUS TA’LIM VAZIRLIGI

 
			
Ro‘yхаtgа оlindi

BD-5111100 -3.07

2015- yil “___” _______		Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
___________________
2015- yil “___” _______

                                                                             

                                                               

          
AN’ANAVIY VA XALQ QO’SHIQCHILIGI

FAN DASTURI

            Bilim sohasi:                                         100000 -  Gumanitar 
            Ta’lim sohasi :                                      110000 - Pedagogika                                          
              Ta’lim  yo‘nalishi:                                5111100 - Musiqa ta’limi

Toshkent – 2015

      Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vаzirligining  2015-yil “____” _________dаgi  “____”-sоnli buyrug‘ining ___-ilovasi bilаn fan dasturi ro’yxati tаsdiqlаngаn

Fan dasturi Oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi yo‘nalishlari bo‘yicha O‘quv-uslubiy birlashmalar faoliyatini Muvofiqlashtiruvchi kengashning 2015-yil
 " __ " ______ dagi "____ " -sonli bayonnomasi bilan ma’qullangan.

Fan dasturi Nizomiy  nomidagi  Toshkent davlat pedagogika universitetida  ishlab chiqildi  va turdosh oliy ta’lim muassalari  bilan kelishildi.

Tuzuvchi:
D.Q Qodirov. - Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika Universiteti «Musiqa ta’imi» kafedrasi dotsenti

Taqrizchilar: 
A.K Lutfullayev. – O‘zbekiston davlat konservatoriyasi professori 
F.N Xalilov.- Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika Universiteti professori pedagogika fanlari doktori.

 

Fan dasturi Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti o`quv-uslubiy  kengashida ko’rib chiqilgan va tavsiya qіilingan. (2015 -  yil «____»________dagi  ____ – sonli bayonnoma).
Kirish

An’anaviy va xalq qo’shiqchiligi bo’yicha beriladigan bilimlar tizimini o’zida ifoda etadi. Shu o’quv dasturi xalq qo’shiqchiligi bilan birga an’anaviy ijrochilik - dostonchilik san’ati durdonalaridan namunalar o’rganadilar.
Dasturda «An’anaviy va xalq qo’shiqchiligi» bo’yicha xar bir kurs talabalari oldida qo’yiladigan vazifalar, ular egallashi mumkin bo’lgan bilimlar: nola, qochirim va boshqa malakaviy ijrolar bo’yicha uslubiy yo’llanmalar ko’rsatilgan hamda, o’rganiladigan asarlarning taxminiy ro’yxati berilgan. Dasturga kiritilgan asarlar talabalarning ijro, ovoz imkoniyatlariga, kuylash malakalariga moslab tanlangan. Dasturdagi laparlar, yallalarga xos o’zbekona nola va bezaklarni amalda qo’llay olish xaqida nazariy va amaliy bilimlar berilgan.

Fanining maqsadi va vazifalari

Mazkur fanning asosiy maqsadi - talabalarining xalq qo’shiqchiligiga xos o’quv malakalarini shakllantirish, ularga xalq qo’shiqlarini jamoa bo’lib va yakka holda kuylay olish va maqom guruhlarini tashkil qila olish psixologiyasi bo’yicha mukammal bilim berish va jamoaga rahbarlik qila olish xususiyatlarini singdirishdan iborat. Kursni maqsadidan kelib chiqqan holda, guruhli  darslarda bir qator vazifalar amalga oshiriladi.
O’zbek xalq qo’shiqchiligiga xos «binnigi» uslubida kuylash malakalarini egallash.
Guruh va yakka holda kuylashning tabiati, didaktik tamoyillari va boshqa qonuniyatlarni bilib olish.
Xalq qo’shiqchiligi va maqom repertuarlari bilan bevosita tanishish va ularni tanlash bo’yicha yuksak badiiy didga ega bo’lish.
Jamoada kuylash va u bilan ishlash jarayonida inson organizmida yuz beradigan ruhiy-fiziologik o’zgarishlarni xis qilish va unga ko’nikma hosil qilish.
Maqom qo’shiqchisiga va maqomchilar dastasi rahbarligiga qo’yiladigan talabalarni bilish va unga o’rgana borish.
Kursning fan bo’yicha quyidagi vazifalari amalga oshiriladi.
An’anaviy va xalq qo’shiqchiligini o’rganish.
An’anaviy ijrochilikda xalq qushiqlari 4 turi haqida tushuncha berish. Mehnat qo’shiqlari, mavsum marosim va urf-odat qo’shiqlari, lirik qo’shiqlari, termalar.
An’anaviy va xalq qo’shiqchiligi namunalari ijrosi bilan amaliy tanishish:
- talabalarning milliy musiqiy ma’naviyatimiz haqidagi bilim darajasini kengaytirish, repertuarini boyitish, nazariy bilimlarini amaliyot bilan bog’lash; 
- talabalarning milliy an’analarga bo’lgan qiziqishi va xurmatini oshirish; 
- o’zbek xalq qo’shiqchiligiga xos, nola, qochirimlarni maromiga yetkazib, kuylashga odatlantirish; 
- jamoa bo’lib kuylashning tabiati, didaktik tamoyillari va boshqa qoidalarini bilib olish; 
- xalq qo’shiqchiligi va maqom repertuarlari bilan bevosita  tanishish va ularni tanlash bo’yicha yuksak badiiy didga ega bo’lish; 
- talabalarni umumiy musiqiy qobiliyatlarini o’stirish;
- kuylash va ishlash jarayonida inson organizmida ro’y beradigan ruhiy-fiziologik va holatlarni his etish va unga ko’nikma hosil qilish;
- xonandalarga va maqomchilar dastasi rahbariga qo’yiladigan talablarni bilish va unga amal qilish.

Fan bo‘yicha talabalarning bilimiga, ko‘nikma va malakasiga 
qo‘yiladigan talablar 
Bakalavr:
O’zbek xalq cholg’u asboblari – rubob, doira,tanbur v.b.jo’rligida
-	 an’anaviy va xalq qo’shiqchiligi va uning tarixiy taraqqiyoti;
-	 an’anaviy va mumtoz qo’shiqchilik namoyandalari bilan tanishish;
-	 mushkilot” bo’limlari ijrochiligi;
-	 Nasr”  bo’limlari ijrochiligi;
-	 an’anaviy va xalq qo’shiqchiligi bo’yicha bilimlarni shakllantirishdagi o’rni;
-	 maqom ijrochiligi ilmining musiqa madaniyatini o’rganishdagi ahamiyati haqida bilimga ega bo’lishi; 
-	 qadimgi, o’rta va yangi asrlarda o’zbek musiqashunosligining taraqqiyot tarixi;
-	 musiqa folklori, an’anaviy va mumtoz musiqaning rivojlanish tendentsiyalari;
-	 maqom san’atining o’ziga xos xususiyatlari;
-	 taniqli bastakorlar va mumtoz qo’shiqchilik ijrochilari ijodi;
         - xalq qo’shiqchiligi va maqom repertuarlari bilan bevosita  tanishish va ularni tanlash bo’yicha yuksak badiiy didga ega bo’lish, ko’nikmalariga ega bo’lishi        
- talabalarni umumiy musiqiy qobiliyatlarini o’stirish;
          - kuylash va ishlash jarayonida inson organizmida ro’y beradigan psixo-fiziologik va  ruhiy holatlarni his etish va unga ko’nikma hosil qilish;
         - xonandalarga va maqomchilar dastasi rahbariga qo’yiladigan talablarni bilish va unga amal qilish.
         - Mazkur fanni o’qitish jarayonida talabalar quyidagi bilimlarni o’zlashtirishi kerak:
         - 12 maqom tizimi haqida tushunchaga ega bo’lish kerak:
         - shashmaqom, mushkilot, nasr qismlari nomlarini bilish;
         - Ijrochilik maktabi bo’yicha repertuar tanlash, yakka va guruhli jamoada asarlarni o’rgata olish, asarlarni kuylash; 
         - o’tmish maqom bilimdonlari, olimlarning mavzuga oid risolalarini bilish;
         - ijrochilik maktabi bo’yicha repertuar tanlash, yakka va guruhli jamoada asarlarni o’rgata olish, asarlarni kuylab berish  malakalariga ega bo’lishi kerak.

Fanning o‘quv rajasidagi boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi 
va uslubiy jihatidan uzviy ketma-ketligi
Mazkur fanlar 5-6-7 semestrlarda o’qitilib «An’anaviy va xalq qo’shiqchiligi» fanini o’zlashtirish uchun talabalar: vokal ijrochiligi, dirijyorlik, solfedjio, musiqa nazariyasi, musiqa tarixi, cholg’u ijrochiligi va ansambli, xor va xorshunoslik, musiqa to’garaklarini tashkil etish, pedagogika, psixologiya va boshqa musiqaga oid bo’lgan fanlardan tegishli bilim, malaka va ko’nikmalarga ega bo’lish lozim. 

Fanning  ta’limdagi o’rni

Musiqa ta’lim yo’nalishida o’qitiladigan umumkasbiy fanlar ichida an’anaviy va xalq qo’shiqchiligi fani muxim axamiyat kasb etadi. Mazkur fan orqali talabalar an’anaviy qo’shiqchilik malakalarini egallash bilan birga mumtoz qo’shiqchilik, an’anaviy xonandalik bo’yicha nazariy bilimlarni o’zlashtiradilar. Bo’lajak musiqa o’qituvchisi  ijrochilik bo’yicha  egallashi lozim bo’lgan barcha ko’nikma malakalar – sozandalik, xonandalik kabi kasbiy maxoratlarini o’zlashtirib mashg’ulotlar jarayonida ularga taqdim etib boriladi. An’anaviy va xalq qo’shiqchiligi fanidan o’zlashtirilgan bilimlar musiqa o’qituvchisini kasbiy maxorat va tajribaga ega bo’lishiga yordam beradi.   

Fanni o‘qitishda zamonaviy axborot vapedagogik
texnologiyalar

Kursni o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalari, interaktiv usullar: «Blits» o’yin, «FSMU», «3x4», «Aqliy xujum», «Elpig’ich», «Chinni gul», «Kuchsiz zanjir» kabilardan foydalanish. Lingafon apparatlari, kompyuter texnikasi, magnit yozuvlari, plastinkalar, test savollari, tarqatma materiallar, o’zbek kuylaridan maqom mushkilotlari, maqom sho’’balaridan tuzilgan kontsert dasturlaridan foydalanish lozim bo’ladi.

Asosiy qism
I Bo‘lim. An’anaviy va xalq qo’shiqchiligi
Fanning nazariy  mashgulotlari  mazmuni

An’anaviy va xalq qo’shiqchiligi fanidan amaliy mashg’ulotlarni tashkil qilishda an’anaviy uslubda ovoz sozlash mashqlarini axamiyati nixoyatda kattadir. Ijro vaqtida milliy bezak va nolalar zamzama, qochirimlardan keng ko’lamda foydalanish bu fanning muxim shartlaridan xisoblanadi. 
An’anaviy  uslubda kuylash malakalarini shakllantirishda an’anaviy ijro yo’lida ovoz sozlash mashqlari o’tkaziladi. Ijrochi kuylash chog’ida nafasini tekis, ravon olib, ashula matnidagi keraksiz bo’g’in bo’linishlariga yo’l qo’ymaslik kerak. So’zlar to’liq ijro etilib, she’rdagi ma’no to’liq tugaganidan so’ng, nafas olish uchun imkon yaratiladi. Ovoz sozlash mashqlaridan foydalanish  vaqtida mumtoz ashulalardan qisqa-qisqa namunalarni ijro qilish mumkin. “Segox”, “Chorgox” va boshqa asarlar.
Dasturda kuylash malakalarini bosqichma-bosqich shakllantirish uchun sodda asarlardan murakkab asarlarga qarab ijro etish nazarda tutiladi. O’zbek xalq ashulalari, bastakorlar ijodi, mumtoz ashula va SHashmaqomdan namunalar. Xar bir ijro qilinadigan asarlarning CD, DVD, MP 3 musiqiy disklari mavjud bo’lib, talabalar jonli ijro qilish jarayonida asarlarning elektron variantidan foydalanib, xar bir ashuladagi mukammal darajadagi ijrosiga erishish imkoniyatiga ega bo’ladilar.

Amaliy mashg‘ulotlar mavzulari:
O’zbek xalq qo’shiqlari

«Bilakuzuk» - (aytishuv). 
«Qilpillama» - xalq she’ri. 
«Ey voy sanam» - xalq she’ri. 
«Tanovar-II» - Muqumiy g’azali. 
«Qoraqosh» - (aytishuv). 
«Yali-yali» - A.Navoiy, xalq qo’shig’i. 
«Ililla yor» - xalq she’ri. 
«Qo’shchinor» - A.Navoiy g’azali. 
«Ulkun jonon» - Muqimiy g’azali. 
«Farg’onacha jonon-II» - Muqumiy g’azali.

Bastakorlar asarlari

 «Etmasmidim» - K.Jabborov musiqasi, Fuzuliy g’azali. 
«Bu ko’ngil» - K.Jabborov musiqasi, Lutfiy g’azali. 
«Ne ajab» - O.Nuritdinov musiqasi, Navoiy g’azali. 
«Koshki» - Yu.Rajabiy musiqasi, Navoiy g’azali. 
«Yor mehri» - Yu.Rajabiy musiqasi, Navoiy g’azali. 
«O’ynasin» - T.Jalilov musiqasi, Uyg’un she’ri. 
«Diyorimsan» - K.Jabborov musiqasi, Xabibiy g’azali. 
«Mubtalo bo’ldim senga» - K.Jabborov musiqasi, Navoiy g’azali. 
«Ey sabo» - D.Zokirov musiqasi, Navoiy g’azali. 
«Qiz qo’shig’i» - Yu.Rajabiy musiqasi, X.Olimjon she’ri.

Maqom sho’balari

«Talqinchai mustaxzodi navo» - Lutfiy g’azali, Navo maqomidan. 
«Qashqarchai mustaxzodi navo» - Furqat g’azali, Navo maqomidan.
«Soqinomai mustaxzodi navo» - Nishotiy g’azali, Navo maqomidan.
«Qashqarchai savti kalon» - A.O’tar g’azali, Rost maqomidan.
«Soqinomai savti kalon» - Bobur g’azali, Rost maqomidan.
«Abduraxmonbegi» - Muqimiy g’azali.
«Saroxbori dugox-2 taronasi» - Navoiy g’azali, Dugox maqomidan.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       
«Saroxbori dugox-3 taronasi» - Navoiy g’azali, Dugox maqomidan.
«Dugox» - maqomidan, «Oromijon» - Bobur g’azali.
«Nasri bayot» - Nodira g’azali, Rost maqomidan.

II Bo‘lim. Fanning xususiy metodikasi
Kuylash malakalarini shakllantirish

	Akademik ijrodan farqli o’laroq an’anaviy xonandalikda kuylash uslublarining o’rni beqiyos. SHu maqsadda dastur bo’yicha kuylash malakalari “Binnigi”, ”Gulligi”, ”Ishkambi”  an’anaviy uslublarda shakllantiriladi.
“Binnigi” uslubi
	Bu uslub ko’proq ta’lakda rezonator orqali tovush hosil qilinadi.Kuylash chog’ida matndagi  unli harflar aniq va yorqin talaffuz qilinishi lozim. Masalan, O, Yo, O’, A, Ya va xokazo. Bunda A xarflar ochiq emas,biroz yopiq holda kuylanadi. O harflar esa “ooooov” shaklida, ya’ni o harfini kuylab lablar juftlanadi. Undosh harflar esa mayin, yumshoq tarzda talaffuz qilinadi. Mashg’ulotlar chog’ida alfavitdagi barcha harflar talaffuzi ustida ish olib boish maqsadga muvofiqdir. Sababi, matndagi A harfi kuylash chog’ida o, o’ harflariga yaqinlashtirib  kuylanadi. Qolgan barcha harflar ham so’zlashgandagidek emas, sahnaviy ohangda talaffuz qilinadi. Bular haqida o’qituvchi tomonidan talabalarga kuylab ko’rsatib beriladi.

“Gulligi” uslubi

	Bu kuylash uslubi ko’proq xalq ashulachilik maktabida uchraydi. Xonanda kuylash chog’ida tomoqdan kuylashga odatlanganligini kuzatish mumkin. Ashula bu holatda kuylanganda ijrochi ovozi tezda charchab, tovush bo’g’ilib “disfoniya” holati yuzaga keladi. Tovush paylarida fiziologik zo’riqish, limfa tugunchalar uzilib ketishiga va surunkali ovozda “xrip” paydo bo’lib,i jrochi tez orada kuylash faoliyatini to’htashiga olib keladi. Mashg’ulotlar chog’ida talabalarga bu kuylashning salbiy oqibatlari haqida tushuntirish ishlari olib boriladi.

“Ishkambi” uslubi

	Shashmaqom ashula ijrochiligida ko’p asrlardan beri bu uslubdan keng foydalanib kelinadi. Xonanda kuylashdan avval nafasni qorin bo’shlig’i,qovurg’alar ostiga joylab, ”Press” holatida kuylashga o’tiladi. Ya’ni, ichki nafas orqali qorin bo’shlig’i qattiq holatga keltiriladi. Bu ijro uslubi ashuladagi avj qismini kuylashda katta ahamiyatga ega. Keng diopozonli katta ashulalarni ijro etishda ovoz tezda charchab qolmaydi. Aksariyat ijro yo’llarini shakllantirishda mashg’ulotlarda  bu usul metodik tomondan qo’l kelishini nazarda tutgan holda,shu holatda kuylashga o’rgatish muhimdir.

Mustaqil ta’limni tashkil etishning shakli va mazmuni

	O‘rganilayotgan fan bo‘yicha talabalarga mustaqil ishni tashkil etish uchun quyidagi ish shakllari tavsiya qilinadi:
-	darslik va o‘quv qo‘llanmalardagi tegishli bo‘lim va mavzular konspektini tuzish;
-	fanlarning berilgan bo‘limlari yoki mavzulari bo‘yicha maxsus adabiyotlar bilan ishlash;
-	tarqatma materiallar yordamida ma’lum  mavzu mazmunini o‘zlashtirish;
-	berilgan tovushdan yoki tonalikda interval, akkord, diatonik va xromatik gammalar tuzish;  
-	berilgan kuy ovozi yoki bas ovozini garmoniyalash;
-	berilgan asarning garmonik tahlilini qilish;
-	berilgan asarning shakl tuzilishini tahlil qilish;
-	berilgan tovushdan yoki tonalikda tuzilgan diatonik va xromatik gamma, sekvensiya, interval, akkordlarni aylanmalari va yechilishlari bilan intonatsiyalash hamda akkordlar ketma-kenliklarini kuylash; 
-	bir va ikki ovozli nomerlarni solfedjiolash;
-	har xil usuldagi musiqiy diktant yozish;
-	musiqa elementlarini eshitib turib tahlil qilish.
      
Tavsiya etiladigan mustaqil ishlar mavzulari

Mazkur fan bo’yicha mustaqil tayyorgarlik - berilgan mavzular bo’yicha amaliy mashg’ulot o’tkazish muximdir. Talabalar bu jarayonda o’rganilgan mavzu va ashula bo’yicha bilim ko’nikma malakalarini mustaqil ravishda shakllantira boradilar.
Berilgan asarning notalari, matn, konspekt, ijro uslubini mustaxkamlash uchun qo’shimcha shug’ullanish imkoniga ega bo’lgan talaba nota, matn, ashula ijrosi ustida belgilangan soat jarayonida ish olib boradi. 
Talaba mustaqil ishni o’tkazishda fan xususiyatlaridan kelib chiqqan xolda quyidagi shakllardan foydalanadi.
- Mavzularga oid adabiyotlar – nota, matn, mualliflar xaqidagi ma’lumotlarni o’rganish, tanishib chiqish (axborot resurs markazlarida)
- Darslik o’quv qo’llanmalardan mavzuga oid materiallarni to’plash, o’rganish.
- Mavzu bo’yicha ashulaning elektron varianti CD, DVD, MP 3 musiqiy disklarni tinglab, ijroni o’rganish.
- Fan bo’yicha tashkil qilingan to’garakda “Ustoz-shogird” an’anasida qo’shimcha mashg’ulotlar o’tkazish, ijro yo’llarini mustaxkamlash.
- Mavzuga oid  “Internet” va “Ziyonet” saxifalaridan qo’shimcha materiallar bilan boyitish.   
Mustaqil ishlar talabalar tomonidan mustaqil ijro shakli sifatida tashkil etiladi. Musiqiy kontsert dasturlari, teatr va sahna asarlarini kuzatish shakllari orqali o’rganilayotgan asarlar ustida ish olib boriladi:

Fan dasturning informatsion - uslubiy ta’minoti.
Didaktik vositalar.

        Jihozlar va uskunalar, moslamalar: elektron doska – Hitachi, LCD – monitor, elektron  ko’rsatkich (ukazka).
        video – audio uskunalar- video va audiomagnitofon, mikrofon, kolonkalar.
        kompyuter va multimediali  vositalar: kompyuter, Dell tipidaqi proektor, DVD – diskovod, Web – kamera, video ko’z.

Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
Asosiy adabiyotlar:

1. D.Q.Qodirov. «An`anaviy qo’shiqchilik». Toshkent. «Iqtisod-moliya» 
nashriyoti. 2008 yil.
2. M.Jalilov. «Qo’shiqlar xristomatiyasi». I-II kitob. Toshkent. 2002-2003 yil.
3. M.Jalilov, J.Sadirov. «Qo’shiqlar xristomatiyasi». Toshkent. «O’qituvchi» 
    nashriyoti. 1995 yil.
Qo’shimcha adabiyotlar

4. O.Matyoqubov. «Moqomat». Toshkent. «Musiqa» nashriyoti. 2004 yil.
5. I.Rajabov. «Maqom asoslari». O’rta va oliy o’quv Yurtlari uchun metodik
     qo’llanma. O’zbekiston madaniyat vazirligi madaniyat bo’limi. Toshkent. 1992 yil. 90-bob.

Elektron ta’lim resurslari
	1. www.tdpu.uz	
	2. www.pedagog.uz
	3. www.ziyonet.uz
4. www.edu.uz
5. tdpu-intranet.Ped